تبلیغات
دانلود رایگان تحقیق و مقاله (تحقیق ای تی) - تحقیق در مورد زندگی و زمانه ابوریحان بیرونی
 
نویسنده: غلامحسن مقیم

حقیقت آن است که « بیرونی » مانند هر اندیشمند دیگری متأثر از مسائل زمانه ی خود است، بنابراین آشنایی با کارنامه ی زندگی وی تا حدّی در شناخت آرا، دغدغه ها و اندیشه هایش تأثیر جدّی خواهد داشت. در این مقاله ضمن کنکاش در اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی عصر بیرونی، به مبادی محیطی افکار وی اشاره خواهیم نمود.

ا- عصر بیرونی

با نگاهی اجمالی به دوره ی حیات بیرونی (362-440هـ. ق) شاهد ظهور و سقوط دولت های متعدد در سرزمین های ایران هستیم که به طور کلی می توان آنها را به دو دسته تقسیم کرد: دسته اول، دولت های آریایی تبار هستند که تحت عنوان سامانیان و خوارزمشاهیان در مشرق ایران زمین حاکمیت یافته بودند که در نهایت به دست سلطان محمود غزنوی منقرض شدند (389-407هـ. ق) و دسته دوم، دولت های ایرانی دیلمی تبار هستند که تحت عنوان آل زیار ( در گرگان و طبرستان ) و آل بویه در مغرب ایران ( جبال، فارس و عراق ) حکومت می کردند که به دست سلطان طغرل سلجوقی منقرض شدند ( 433-447 هـ. ق ). (1)
سامانیان اولین حاکمان مسلمان در سرزمین های ماوراءالنهر ( بخارا، سمرقند، اَسروسَنه و فُرغانه ) بودند. امیران سامانی پس از غلبه بر صفاریان برای مشروعیت بخشیدن به حاکمیت خود با خلافت بغداد روابط حسنه برقرار کردند، بدین لحاظ حکومت سامانیان از با ثبات ترین و پر دوام ترین حکومت های شرق ایران شد و در پی آن دانشمندان فراوانی را در درون خود پرورش داد. سلسله سامانیان در سال 372 هجری با دولت آل بویه درگیر شد و شکست خورد و در نهایت در سال 387 هجری « محمود غزنوی » خراسان را تسخیر کرد و در سال 389 هجری دولت سامانی منقرض گردید.
خوارزمشاهیان که خود بیش از یک سده باج گُذار سامانیان بودند و نسبت خود را به « کیخسرو » پادشاه داستانی ایران می رساندند، خود به دو شاخه ی مهم آل عراق در شمال خوارزم و مشرق جیحون و خاندان مأمون در جنوب آن سرزمین تقسیم می شدند. آخرین اُمرای حکومت آل عراق ( دودمان شاهیه ) یکی، ابوسعید احمد بن محمّد بن عراق که تقویم خوارزم را اصلاح کرد و دیگری، ابوعبدالله محمد بن احمد عراق که بر اثر حمله مأمون خوارزمشاه به شهر « کاث » ( پایتخت حکومت آل عراق ) کشته شد ( 385هـ. ق ). اما ابونصر منصور بن علی عراق از خاندان آل عراق، یکی از بزرگ ترین ریاضی دانان و منجّمان سده ی چهارم و شاگرد ریاضی دان بزرگ ایرانی ابوالوفاء بوژگانی ( م 338هـ. ق ) خود استاد ابوریحان بیرونی بود و نیز از جمله عالمانی بود که محمود غرنوی ایشان را به غزنین برد و به روایتی او را کُشت. اما حکومت خاندان مأمون، با ابوالعباس مأمون بن محمد که در سال 385 هجری متصرفات خاندان عراق را به چنگ آورد، شروع شد، بعد از او به وسیله ی پسرش ابوالحسن علی بن مأمون و سپس فرزند دیگرش ابوالعباس مأمون بن مأمون ادامه یافت. در نهایت این خاندان به وسیله ی سلطان محمود غزنوی بر اُفتاد. دربارِ ابوالعباس خوارزمشاه در« جرجانیه » ( گرگانج ) از آن رو که بزرگ ترین و نامدارترین دانشمندان روزگار در آن جا گرد آمده بودند، همچون فرهنگستان علوم در آن عصر برجستگی ویژه یافته بود که بیرونی یکی از اعضای آن مرکز علمی و هم رایزن سیاسی خوارزمشاه بوده است. (2)
آل زیار منصوب به یک خانواده قدیمی گیلانی، و دیلم قسمت کوهستانی گیلان تا قزوین بود. مشهورترین فرمان روای دیلمیان آل زیار ( 316-433هـ. ق ) که در ایالت های گرگان و طبرستان حکومت می کردند، قابوس بن وشمگیر بود که پیوسته با بزرگان علم و ادب همچون ابن سینا و ابوریحان بیرونی مراوده داشته است، لکن با همه این اوصاف مردی خشن و عاری از شفقت بود و به آسانی به قتل می داد.
حکومت آل بویه (320-447هـ. ق ) از سلسله های معتبر ایرانی است که بر اثر « زوال قدرت خلفا » ابتدا اصفهان، ری، کاشان و کرمان را تصرف می نماید، سپس به بغداد حمله، و خلیفه ی وقت را تسلیم خود می کند. سلسله آل بویه بعدها به شعبه دیالمه ی فارس، دیالمه عراق و کرمان و دیالمه ری و اصفهان تسلیم می شود. (3) در طول حاکمیت آل بویه به خصوص در عهد مجدالدوله ی دیلمی ( 387-420ه. ق )، متصرفات آل بویه به مرکز علم و مأوای حکیمان و عالمان تبدیل می گردد و کتب ذی قیمتی در « ری » جمع آوری می شود که در نهایت، با لشکرکشی محمود غزنوی کتابخانه ها سوخته شد و عُلمای آن شهر را به دار آویخته (420هـ. ق ) و آن سلسله را هم برانداخت. (4)
غزنویان (351-582 ه. ق ) از دیگر سلسله هایی است که ابوریحان بیرونی در زندگی سیاسی و اجتماعی خود با آن مواجه شده است. سلطان محمود غزنوی (360-421هـ. ق ) در سرنوشت بیرونی نقش حساسی داشته است. سلطان محمود پس از حمله به خوارزم (408هـ. ق ) ابوریحان را اسیر نموده، به غزنین برد و تمامی آثار علمی و مراکز فرهنگی خوارزم را نابود کرد. نظامی عروضی در کتاب چهار مقاله خود در این باره می نویسد:
... محمود غزنوی روزی در قصر خود نشسته بود. خطاب به ابوریحان بیرونی گفت: من از کدام یک از چهار درب بیرون خواهم رفت، حساب کن، در تکه ی کاغذی بنویس ؟ ابوریحان به کمک اسطرلاب حساب کرد و بر پاره ی کاغذی بنوشت. سپس محمود فرمان داد که شیشه و بیل آوردند و درب پنجمی کندند و از آن درب بیرون شد. سپس کاغذ ابوریحان را آوردند که نوشته بود: از چهار درب بیرون نشود و از دیوار مشرق دری بر کنند و از آنجا بیرون شود.
سلطان سخت عصبانی شد و فرمان داد او را از بام قصر به زمین اندازند. اتفاقاً ابوریحان بر دامی افتاد و آهسته بر زمین فرود آمد. پس از چندی محمود از کرده ی خود پشیمان شد. (5)
فقره ی فوق طولانی است، لکن به خوبی وضعیت ساختار قدرت سیاسی آن عصر، نسبت به علوم و اندیشمندان بنام آن زمان از جمله ابوریحان بیرونی را تصویر می کند.

2 - زندگی نامه

ابوریحان محمّد بن احمد خوارزمی بیرونی یکی از بزرگ ترین دانشمندان جهان اسلام به سال 362 هـ. ق / 973م در « بیرون » از شهر خوارزم در یک خانواده گمنام خوارزمی تبار به دنیا آمد. تاریخ در گذشت وی دقیقاً معلوم نیست. یاقوت حَمَوی تاریخ فوت وی را 440 ذکر نموده (6)، لکن حاج خلیفه در کشف الظنون سالِ در گذشت بیرونی را 423-450 نقل کرده است. (7)
از دوران کودکی بیرونی اطلاعات دقیقی در دست نیست، لکن خصلت تحقیق و هوش سرشار وی زبانزد همه است. در دوران جوانی به خراسان که در آن زمان مرکز علمی بزرگی بود، سفر کرد. به خاطر هوش و استعداد زیاد، به زودی در علوم زمان خود استاد شد. در دوران جوانی به قلمرو شاهان سامانی راه یافت و با سلطان منصور که خود از ریاضی دانان و منجمان بزرگ بود، آشنا شد و تحت تعلیم و تربیت وی قرار گرفت. چون در آن زمان سرزمین خوارزم تمدنی درخشان و دیرین داشت، بیرونی برای ارتقای دانش خود به خوارزم سفرکرد و در آن جا با دانشمندان زیادی آشنا شد. در همین سال ها بود که با ابن سینا که هفت سال از وی کوچکتر بود، آشنا شد.
ابوریحان تا بیست و پنج سالگی در خوارزم به تحصیل و تحقیق مشغول بود، لکن بر اثر کشمکش بین دو خاندان کهن ایرانی ( آل عراق و خاندان مأمون ) ناگزیر به خراسان روی آورد و سپس به « ری » ( 388 هـ. ق ) رفت. ولی چون نتوانست برای مطالعات خود مکانی مناسب بیابد به طبرستان رفت و مدتی را در نزد فرمان روایان شروین گذراند و کتاب « مقالید علم الهیه » را نوشت. پس از آن به دربار قابوس بن وشمگیر زیاری ( 288-403 هـ. ق ) در گرگان رفت. در آن جا در سی سالگی آثار الباقیه را نوشت که مشتمل بر آداب و رسوم ایرانیان، عرب ها، رومی ها و یهودیان است.
بیرونی با تضعیف حکومت آل زیار، در 35 سالگی در پی اقتداریابی سلطان ابوالعباس ( خاندان مأمون خوارزمشاه ) و اشتهار ایشان در رعایت حال دانشمندان، به میهن خویش ( خوارزم ) بازگشت و از مشاوران مهم سلطان شد و وی را در امور پیچیده سیاسی از جمله مناسبات با خانان ترکستان، احتمال حمله ترکان به ایران و... مشاوره داد. در همین سال ها بود که کتاب سیاسی « التحذیر مِن قِبَل التُرک » را نوشت که متأسفانه اثری از آن باقی نیست.
امیر ابوالعباس خوارزمشاه بر اثر شورش لشکریان خود کشته شد ( 407 هـ. ق ). یک سال بعد سلطان محمود غزنوی به خوارزم حمله کرد و آن جا را مسخّر نمود و تمامی مراکز علمی را نابود کرد، ابوریحان را اسیر کرد و به خراسان برد. از آن پس بیرونی به همراه سلطان محمود با سرزمین هایی که به تصرف در می آمدند، آشنا شد و در همان سال ها وی با زبان سانسکریت آشنا شد و پژوهش های ژرف تاریخی، جامعه شناسی، مردم شناسی و دین شناسی را در زمینه هند آغاز نمود. نتیجه این پژوهش، کتاب تحقیق ماللهند است که ظاهراً آن را در سال 422 هجری به پایان رسانید.
بیرونی با وفات سلطان محمود در سال 421 هجری، تحت حمایت جدی پسرش سلطان مسعود قرار گرفت و لذا، در همین سال کتاب معروف « قانون مسعودی » را که در باب ریاضی و نجوم است، نوشت. ابوریحان بقیه عمر خویش را در غزنه گذراند و در همان شهر و بنابر نقل صحیح تر در سال 440 هجری درگذشت. (8)

3 - مبادی افکار بیرونی و اساتید وی

نخستین مربی ابوریحان مردی یونانی بود که در دوران کودکی نام یونانی گیاهان و داروها را به وی آموخت. در آن زمان بیرونی وظیفه داشت گیاهان، دانه ها و میوه هایی گردآوری کند. بدین ترتیب، وی از کودکی به مطالعه طبیعت گرایش یافت. (9)
دومین استاد بیروین که مربوط به ایام جونی وی است، ابونصر منصور بن علی عراق ( م 427 هـ. ق ) از خاندان آل عراق که خود از ریاضی دانان و منجمان بزرگ ایرانی بوده، می باشد. تقریباً اکثر مورخان و بیرونی شناسان نسبت به مقام استادی « منصور» اتفاق نظر دارند، چنان که خود بیرونی از وی به نیکی یاد می کند: « پس خاندان عراق، نیکی های خویش را به من چشانید ... و منصور از جمله ی ایشان نهال وجود مرا پرورد». (10)
سومین استاد ابوریحان که در رشته ی حکمت و علوم عقلی شهرت داشت، عبدالصمد حکیم بود که سلطان محمود غزنوی پس از چیرگی بر خوارزم ( 408 هـ. ق ) او را به اتهام قرامطی گری ( گرایش باطنی / اسماعیلی / شیعی ) به قتل رسانید. وی هم چنین قصد داشت بیرونی را هم به همان اتهام بکُشد، لیکن به گفته یاقوت حَمَوی « فراخنای اجل او را یار آمد، به سببی از قتلش رهانید ». (11)
علاوه بر اساتید مذکور که رسماً سمت استادی بیرونی را داشته اند، ابوریحان از دانشمندان معاصر خود به واسطه مجالست و مباحثات علمی متأثر بوده است؛ از آن جمله می توان به ابوعلی سینا، ابو سهل مسیحی و ابوالخیر خمّار اشاره کرد.
علاوه بر اساتید بنام فوق که به طور مستقیم بر ذهن فعال وی تأثیر داشتند، می توان منابع و مآخذ دیگری ذکر نمود. بیرونی در کتاب « الجماهر فی معرفة الجواهر » مآخذی را نام برده است که شامل دانشمندان اسلامی از قبیل کندی، جاحظ، محمد بن زکریای رازی و جابر بن حیّان و نیز نحویّون و مورخان و جغرافی دانان از قبیل نصر بن یعقوب دینودی، احمد بن علی و ابوالعباس عمانی و علمای یونانی از قبیل ارسطو، ارشمیدس، بالینوس، ذیوسقوریدس، فلوطرخس، بطلمیوس، جالینوس، بولوس، ذیمقراطیس، افلاطون و دیگر دانشمندان است. (12) بیرونی در درخشان ترین دوره ی ترویج علوم، کتاب های خود را تألیف کرد و بیش از سایر دانشمندان اسلامی کوشش نمود تا شعب مختلف علوم اسلامی را با علوم و فنونی که از ملل دیگر اقتباس شده بود، تلفیق کند. بدین ترتیب، تألیفات وی در قرون بعدی مأخذ و مرجع دانشمندان قرار گرفت و اقوال و آرای او در علوم طبیعی و تاریخی به منزله برهان قاطع رواج یافت. (13) هم چنین وی در سفرهای متعدد به ویژه به هند و یادگیری زبان سانسکریت، با ملل و نحل متعدد آشنا شد که حاصل تجربیات وی درباره آداب و رسوم و افکار و عقاید هندوان، کتاب ارزشمند تحقیق ماللهند است.
از جمله مبادی و مآخذ افکار بیرونی مذهب تشیع است. جورج سارتون در این باره می نویسد: « یکی از بزرگ ترین دانشمندان اسلام، و با توجه به تمام جوانب، یکی از بزرگ ترین دانشمندان ادوار تاریخ است. او یک ایرانی متولّد شد و شیعه بود »،(14) به همین دلیل بود که سلطان محمود غزنوی به بهانه ی « باطنی گری » قصد جانش را کرده بود:
چون مشرب فلسفی غالباً از خصایص مذاهب تشیع است، بی تردید بیرونی در مبانی عقیدتی خود که آزاداندیشی و سخت به دور از تعصّب و تعبد فکری بود، علاوه بر سلوک روشمند علمی و ریاضی، بسا متأثر از چنان مشرب و مذهبی هم بوده است. (15)
عبارت مذکور ضمن تأیید بر شیعه بودن بیرونی، تربیت روح لطیف ابوریحان را در آموزه های شیعی به خوبی نمایان می سازد. هم چنان گرایش اسلامی شیعی برخلاف دیگر گرایش های اسلامی ( به جز معتزله ) به عقل تمسک زیادی می کند و بر ضرورت اجتهاد و کوشش عقلانی در پاسخ به مسائل مستحدثه از منابع اصیل اسلامی تاکید می ورزد. بنابراین، در طول تاریخ اکثر اندیشمندان شیعی در پژوهش های فقهی و فلسفی به عقل و دستاورد عقلانی اهمیت ویژه ای قایل بودند و مشرب های فلسفی متعددی را ابداع کردند. به هر حال، همواره باب اجتهاد در مکتب شیعه باز بوده است و لذا، هرگز علمای شیعه در دایره ی تنگ تعصب، تعبد، جمود و تقلید از گذشتگان قرار نگرفتند.
آموزه های مکتب شیعی باعث شد تا ابوریحان دیدی جهانی و روحی آزاداندیش بیابد و به سوی علوم یونانی، ایرانی و هندی روی آورد، هم چنین در ریاضیات، نجوم، جغرافیا، فلسفه، تاریخ، حکمت، علوم طبیعی و جامعه شناسی صاحب اندیشه و آرای عمیق شود. اکثر آثار بیرونی هم چنان مفقود می باشد، ولی امید است با دست یابی به کتاب های وی، آرا و افکار پنهان وی مکشوف گردد و در دسترس صاحبان معرفت و حکمت قرار گیرد.

4 - آثار بیرونی

بیرونی از پرکارترین دانشمندان ایرانی است و آثار علمی وی فراوان بوده و زمینه های بسیاری از علوم مختلف را در بر می گیرد. وی گذشته از معارف نقلی ( کلام، فقه و حدیث ) تقریباً در همه ی رشته های تخصصی علوم عقلی، اثری ارزشمند از خود به جای گذاشت:
بیرونی تنها یک دانشمند بزرگ آسیا که بر جمیع علوم زمان احاطه داشت نبود، بلکه کارهای او در تاریخ تفکر بشری مشخص کننده ی مرحله ای است که اهمیت آن، همراه با کشف تدریجی این آثار، روز به روز زیادتر جلوه می کند. هنگامی که در حدود صد سال پیش اثر او، آثار الباقیه عن قرون الخالیه در روسیه منتشر شد، بیرونی فقط به عنوان یکی از جالب ترین مورخان قرون میانه مورد ستایش قرار داشت. اما با کشف و بررسی آثار دیگر وی در ریاضیات، جغرافیا و نجوم، اهمیتی روز افزون یافت. (16)
در ذیل، فهرست آثار بیرونی ( اعم از موجود و مفقود ) را بر حسب علوم و فنون مختلف طبقه بندی موضوعی می کنیم. درباره ی کتاب شناسی ابوریحان بیرونی تاکنون چندین کتاب تدوین شده است که بعضاً تا 185 عنون ( اعم از مقاله، رساله و کتاب ) احصا شده است، 160 عنوان را خودِ بیرونی نام می برد که اگر مجموع 25 عنوان رساله ی دیگر را که دیگران به نام وی نوشته اند ( دوازده عنوان ابونصر بن علی بن عراق - استاد بیرونی - دوازده کتاب ابوسهل عیسی بن یحیی المسیحی و یک کتاب ابوعلی الحسین بن علی الجیلی ) (17) بیفزاییم، 185 عنوان می شود. از این تعداد، چهل عنوان به صورت نسخ خطی در کتابخانه های جهان موجود است که سی اثر آن تاکنون به طبع رسیده و 25 اثر از این رقم به زبان های اروپایی و فارسی ترجمه شده است. در پایان، صرفاً به طبقه بندی موضوعی تالیفات و ذکر تعداد اثر برای هر موضوع اکتفا می کنیم:
1. ریاضیات: 25عنوان؛ 2. نجوم: 88 عنوان؛ 3. جغرافیا: 22 عنوان؛ 4. فیزیک: 1 عنوان؛ 5. مکانیک: 2 عنوان؛ 6. طبیعی: 1 عنوان؛ 7. کان شناسی: 2 عنوان؛ 8. گیاه شناسی: 1 عنوان؛ 9. پزشکی: 1 عنوان؛ 10. ادبیات: 19 عنوان؛ 11. تاریخ: 9 عنوان؛ 12. دین: 7 عنوان؛ 13. فلسفه: 7 عنوان و چندین موضوع دیگر چون زمان سنجی، گاه شماری، هند شناسی، زبان شناسی، دارو شناسی، گوهر شناسی و جز اینها که علاقه مندان می توانند به کتاب شناسی آثار بیرونی مراجعه کنند. (18)

5 - تأثیر زمانه بر اندیشه سیاسی - اجتماعی بیرونی

تأثیر تحولات عصر بیرونی بر آرای اجتماعی، علمی و سیاسی وی تا حدّی از مطالب قبل قابل ردیابی است، لکن بخاطر ماهیت این فصل، به ناچار باید تأثیرات زمانه بیرونی بر اندیشه ها و تالیفاتش به شکل ملموس برجسته شوند.
مهم ترین واقعه ای که موجب فعال شدن ذهن سیاسی بیرونی شد و سپس به مدت کوتاهی وی را به عنوان رایزن سیاسی خوارزمشاه و بعد مشاور سیاسی و نظامی سلطان محمود غزنوی معروف کرد، خطر هجوم ترکان شرقی به فرهنگ مردم ایران زمین بود. این مسئله و مشکل به عنوان مهم ترین پرسش اصلی در روابط بین الملل، چنان ذهن بیرونی را متأثر و فعال می کند که نظریه های خود را در کتابی به نام التحذیر مِن قِبَل التُرک، تالیف می کند که متأسفانه تاکنون جز نام و برخی توصیفات، اثری از آن نیست. (19)
دومین واقعه، سفر اجباری بیرونی به همراه سلطان محمود غزنوی است که ضمن آشنایی با زبان سانسکریت، با علوم و آداب و رسوم هندوان آشنا می شود « و پژوهش های ژرف تاریخی، جامعه شناسی، مردم شناسی، دین شناسی و دانش شناسی گسترده ای در باب هندوان نمود » (20) که بعدها به شکل تحقیق ماللهند گرد هم آمد که منبع بسیار ارزشمند در تاریخ ادوار بشر و فلسفه تاریخ و نیز تاریخ می باشد.
سومین تأثیر زمانه را باید در تحولات سریع مسائل سیاسی - اجتماعی بیرونی جست و جو نمود. هم چنان که اشاره شد، زندگی وی حداقل با شش خاندان سلطنتی مصادف گردید و هر بار به تعویض اقامتگاه خود مجبور می شد. به طور مشخص وی ( بر اساس نقشه امروزی ) به کشورهای ازبکستان، ایران، افغانستان، پاکستان و هند سفر کرد که ضمن آشنایی با آداب و رسوم گوناگون و اندیشمندان این دیار، به تبادل آرا و اندیشه می پرداخت. مهم ترین تبادل فکری که تاکنون به دست ما رسیده است، گفتگو با ابوعلی سینا می باشد که در زمینه علوم عقلی اسلام حاوی نکات مهمی است.
علاوه بر تأثیر تحولات سیاسی - اجتماعی، می توان از تأثیر آثار و اندیشه های معاصران وی نیز بحث کرد که در سطور گذشته تحت عنوان « اساتید و مبادی فکر بیرونی » نکاتی را آورده ایم.
به هر حال، نمی توان اندیشه و آرای بیرونی را به طور مطلق متأثر از زمانه وی دانست، به خصوص این که وی همواره از تحولات و امور سیاسی گریزان بود. او خود پس از آن که از مسائل سیاسی خوارزم فاصله گرفته بود، می نویسد:
هنوز چند سالی آرام بر من نگذشته بود که خداوند به من امکان داد به موطن خود بازگردم، اما در آن جا نیز ناگزیر شدم به مسائل عمومی بپردازم؛ کاری که ابلهان را به شوق می آورد، ولی فرزانگان را بر حال من متأسف می ساخت. (21)
بنابراین، بیرونی فرزند زمان خود بود و در ظرف زمان خود می اندیشید، اما به خاطر روحیه علمی و نظریه پردازی اش، در ورای زمان حکومت می کرد. در هر صورت، نظریه های علمی وی چنان که از آثار متعدد وی پیداست، بیشتر متعلق به ریاضی، فیزیک، جغرافی، نجوم و داروسازی می باشد، ولی از میان برخی آثار به جای مانده از او، می توان اندیشه سیاسی وی را ردیابی کرد.

پی نوشت ها :

1. ر. ک: عزیزالله بیات، کلیات تاریخ ایران، ص 222 - 259 و نیز پرویز اذکایی، همان، ص 14.
2. ر. ک: پرویز اذکایی، همان ص 15.
3. ر. ک: عزیزالله بیات، همان، ص 224 - 227.
4. پرویز اذکایی، همان، ص 16.
5. نظامی عروضی، چهارمقاله، چهل حدیث، به کوشش مریم مجیدی، ص 112 و نیز مصطفی صدرالدین صدری، شرح حال رجال و مشاهیر نامی ایران، ص 25 - 26.
6. علی اصغر حلبی، تاریخ فلاسفه ایرانی، ص 254، به نقل از: معجم الدباء، ج 2، ص 93.
7. عزیزالله بیات، همان، ص 181.
8. پرویز اذکایی، ابوریحان بیرونی، ص 14 - 24. برای آگاهی بیشتر از شرح حال حیات بیرونی، ر. ک: حاجی خلیفه، کشف الظنون، ذبیح الله صفا، احوال و آثار بیرونی؛ علی الشابّی، زندگی نامه بیرونی، ترجمه پرویز اذکایی؛ عباس اقبال آشتیانی، تاریخ مفصل ایران، انتشارات اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، ابوریحان بیرونی؛ بررسی های درباره ابوریحان بیرونی، به مناسبت هزاره ولادت او و سید حسین نصر، نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت.
9. علی اکبر مهدی پور، ابوریحان بیرونی پدر داروسازی، مجموعه مقالات، مقاله « ابوریحان محمد بن احمد بیرونی »، نوشته باباجان غفورک، ص 9.
10. پرویز اذکایی، همان، ص 18، به نقل از: معجم الدباء، ص 17 و 186.
11. همان.
12. سید حسین نصر، نظر متفکران اسلامی درباره ی طبیعت، ص 177.
13. همان، ص 179.
14. سید حسین نصر، ابوریحان بیرونی، ص 3، به نقل از:
G. Sarton, An Introduction to History of Science , vol.I, Baltimor, 1927, p. 10.
15. پرویز اذکایی، همان، ص 18.
16. علی اکبر مهدی پور، همان، مقاله « ابوریحان محمد بن احمد بیرونی »، نوشته باباجان غفورک، ص 7.
17. احمد سعید خان، کتابشناسی ابوریحان بیرونی، ترجمه ی عبدالحی حبیبی، ص 7 به بعد؛ ژاک بو آلو، کارنامه بیرونی، ترجمه پرویز اذکایی و ذبیح الله صفا، احوال و آثار بیرونی، ص 61 - 80.
18. همان و نیز ر. ک: پرویز اذکایی، همان، ص 24 - 34.
19. برای آگاهی بیشتر، ر. ک: پرویز اذکایی، همان، ص 20.
20. همان، ص 22.
21. علی اکبر مهدی پور، همان، مقاله « سفرهای پرماجرا »، ص 35.

منبع مقاله :
مقیمی، غلامحسن؛ (1390)، اندیشه سیاسی ابوریحان بیرونی، قم: مؤسسه بوستان کتاب ( مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم )، چاپ سوم






نوع مطلب : فرهنگ، علمی، 
برچسب ها : زندگی و زمانه ابوریحان بیرونی، تحقیق در مورد زندگی و زمانه ابوریحان بیرونی، مقاله در مورد زندگی و زمانه ابوریحان بیرونی، زندگینامه ابوریحان بیرونی،
لینک های مرتبط :


پنجشنبه 26 آذر 1394 09:03 ب.ظ

کافه گردش
تور کیش
تور لحظه آخری

www.CafeGardesh.com

قرعه کشی تور کیش رایگان !!!











ارسال شده توسط سیستم آی الکسا
www.iAlexa.ir
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


دانلود رایگان تحقیق و مقاله (تحقیق ای تی)
درباره وبلاگ


مدیر وبلاگ : محمد مقاله
مطالب اخیر
نویسندگان
برچسبها
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :